Ali Erdemir Yazdı...
Bu çalışma da Van’ın eşsiz doğal güzelliklerinden olan Başkale ilçesinin Kelekom Köprüsü , Güzeldere geçidi, Yavuzlar Köyü Peribacları, Dereiçi köyü travertren konilerini tarihi ve coğrafi olarak incelenecektir.
Çalışma teması, Başkale İlçesi’nin arazi yapısının jeolojik, jeomorfolojik ve Kültürel Mirasını kapsamaktadır. Bu çalışmada, Başkale bölgesinde gözlemlenen jeolojik, stratigrafik ve eski medeniyetlere ev sahipliği yapmış kültürel miras öğeleri tanıtılacaktır. Bunların başlıcaları Van’ın Başkale ilçesine bağlı Yavuzlar Köyünde bulunan kırgı bayırı topoğrafyasında gelişmiş peri bacaları, Başkale ilçesine 35 kilometre uzaklıkta bulunan Dereiçi Köyü'nün batısında bulunan traverten oluşumlar ve Başkale-Hakkari devlet karayolunun 25. km.sinin 700 m.doğusunda yer alan Zap Çayı üzerinde yer alan Kelekom Köprüsü.
1.DURAK
GÜZELDERE/HOŞAP BAŞKALE GEÇİDİ (32 Viraj)
Hoşap sınırlarını takiben bir vadinin içinden çıktık. Vadiden çıkarken, çakıllı konglomeralı depolara rastladık. İlk durağımız olan arazi neojende kapalı bir depresyon özelliği taşıyan bir alandı. Bu depresyon Hoşap yönünden dış drenaja açılmıştır. Zamanla bu alan dış drenaja açılınca ovadaki akarsu yüzeysel akarsu ağı görülmüştür. Arazi gençleşmiştir. Alan eskiden dağ içi ovası özelliği taşımaktaydı.
Türkiye de zorluk derecesi olarak sayılı yollarından biri olan 32 viraj Ulaşım için insanların korkusuydu . 32 viraj şu zamanlarda muradına ermiş durumda; yıllarca süren bekleyişten sonra Güzeldere Tüneli ile birlikte yolun büyük zorluğu aşılmış olması sevindirici.
2. Durak:
BAŞKALE İLÇESİ YAVUZLAR KÖYÜ PERİBACALARI
Van’ın Başkale İlçesine bağlı Yavuzlar Köy’ünde bulunan kırgı bayırı topoğrafyasında gelişmişperi bacalarına yöre halkı tarafından “Vanadokya” ismi verilmiştir. Vandokya ismi tarihsel bir anlam taşıyan Kapadokya isminin kopya edilmesiyle bölge insanın dilinde kalıplaşmıştır. Pers dilinde 'Güzel Atlar Ülkesi' anlamına gelen Kapadokya, "Karpatuka" adından gelir. Hocamız Prof. Dr. Ali Fuat Doğu bu tanımın yanlış bir tanım olduğunu bu tanımın yerine bölgeye Başkale İlçesine bağlı Yavuzlar Köy’ü Peribacaları denmesinin daha doğru bir tanım olacağını dile getirdi. Bu alandaki havza deposu içinde belli yerlerde Yiğit Dağı Volkanizması nedeniyle volkanik malzemeler değişik şekillerde katmanlar belli bir yere kadar etkili olma ihtimaline sahiptir. Başkale Havzası’nın her yerinde volkanik malzemenin varlığından söz edemeyiz. Peribacalarının oluşması bu yapılar genel olarak tüf, tüfit ve ignimbrit ardalanmasından oluşan bir serinin üzerindeyer alırlar. Havza oluşurken belli bir alan arasında yiğit dağı volkanizmasından gelen malzemeler havzada depolanırken tabakaları birikmiştir.
Alan yarıldığı vakit morfolojik olarak; Bunların oluşumlarında ortadaki bir yapı volkanik kum taşı olabilir. Katman farkının olması peribacalarının şapkalı olmasını tayin eder. Arazi de şapkalı peribacalarının sayısı yok denecek kadar azdır. Yine bölgede bir mesa örneğine rastlamak mümkün.
3.DURAK
DERİÇİ KÖYÜ TRAVERTEN KONİLERİ
Yavuzlar Köyünden itibaren yolumuzun sol tarafında gelirken güzergah boyunca travertentaraçalarına rastladık. Teras tipi travertenlerden oluşan Dereiçi travertenleri, havzanın batısında yer alan kaynaklardan çıkan suyun yamaç aşağı akmasıyla oluşmuşladır. Ilıca –kaplıcaözelliği taşıyan bir yapıya sahiptir. Bölgede bir çok koni örneği de mevcuttur. Halen aktif olarak beslenen ve depolanmaya devam eden güney kısımda su sıcaklığı 30-35°C . Bu yapılar üzerinde fay kırıkları da mevcuttur.
4.DURAK
VAN - BAŞKALE – KELEKOM KÖPRÜSÜ
Köprü, Başkale-Hakkari devlet karayolunun 25. km.sinin 700.m. doğusunda yer alan ZapÇayı üzerinde yer almaktadır. Kelekom Köprüsü’nü, inşa tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak, köprünün genel mimari yapısı, yapım malzemesi ve bölgedeki diğer köprülerle karşılaştırıldığındayapının Selçuklu döneminde inşa edildiği tahmin edilmektedir. Köprü, M.1655 tarihinde, Abbasi komutanlarından Hüsrev Bey tarafından onarımı yapılmış ve onarımdan sonra köprüye kitabe yerleştirilmiştir. Köprü, 34.39 m. boyunda, 3.52 m. genişliğinde, 6.19 m. yüksekliğindedir. Köprü açıklığı iki kademeli iki sivri kemer ile geçilmektedir. Köprü mimari özellikleri bakımından iki gözlü yolu her iki yana eğimli olarak devam eden köprüler grubuna girmektedir. Aynı yükseklikteki, iki kıyıyı birbirine bağlayan köprünün memba sağ kemer açıklığı 7.69m. olup, yarıçapı 4.99 m. olan sivri bir kemer ile geçilmektedir. Sol kemer açıklığı ise 6.00 m. olup, sivri kemer ile geçilmektedir. Memba yönünde yer alan iki topuk mahfuzu gemi teknesi formunda selyaranlar ise üçgen prizma formunda inşa edilmiştir. Köprü düzgün kesme taştan inşa edilmiştir. Bağlayıcı malzeme olarak yapıda kireç harcı kullanılmıştır.
Bu yazımda da Van ı sizlerle birlikte tanımaya , tanıtmaya devam ediyoruz. Bu yazımızın konusu Başkale 2400 metre rakımda olan ve Urartuların Adamma diye adlandırdıkları Ermenilerin Adamakert dedikleri şimdi yerel halkın ise Elbak diye adlandırdığı topraklar, cumhuriyetle birlikte Başkale adını alımıştır.Tarih boyunca sökmenler ,Bizans Devleti , Timur ve Osmanlının hakimiyetinde yaşamıştır. Büyük zap suyu vadisine kurulmuş olan Başkale , Türkiye'nin en yüksek rakımlı ilçesi. Havası soğuk insanları çok sıcak olan Başkale binlerce yıllık geçmişi olan , her mevsim farklı bir masalsı güzelliğe sahip, son yıllarda peribacaları ile gündeme gelen Başkale gelip görmeye değer yerlerden biri.
Popüler kültürde Başkale
KİTAP; BAŞKALE, BURHAN KIRICI
FİLM/BELGESEL ;UZAKTA
Bu yazımda özellikle coğrafya konusunda bana yardımcı olan sayın Necati Kaval'a teşekkür ederim.
