İbrahim Şahin Yazdı...
İlimizdeki hafızayı ele aldığımızda Van, Urartu uygarlığından günümüze uzanan köklü geçmişi, çok kültürlü yapısı, zorunlu göçler, depremler ve toplumsal dönüşümlerle güçlü bir bellek mekânı potansiyeli taşımaktadır. Ancak kentsel hafızanın korunması ve aktarımı konusunda ciddi sorunlar yaşanmaktadır.
Van’ın tarihsel, kültürel, toplumsal ve mekânsal hafızası ele alınarak, kentin geleceğe yönelik “hafıza politikaları” için öneriler sunabiliriz.
Kentler, toplumsal hafızanın somut ve soyut bileşenlerinin bir araya geldiği mekânlardır. “Hafızası olan kent” kavramı, bir şehrin geçmişini unutmadan bugünü yaşaması ve geleceğe yön vermesi anlamına gelmektedir. Türkiye’de birçok kent, hızlı kentleşme, politik müdahaleler ve doğal afetler nedeniyle hafızasını kaybetme riskiyle karşı karşıya kalmıştır. Bu bağlamda Van, hem köklü tarihsel birikimi hem de yaşadığı toplumsal travmalarla hafıza tartışmaları için önemli bir örnektir.
-Van’ın Tarihsel Hafızasına baktığımızda
Van, Urartu Krallığı’ndan başlayarak günümüze kadar çok katmanlı bir geçmişe sahiptir. Van Kalesi, Akdamar Kilisesi, Hoşap Kalesi gibi yapılar bu tarihsel mirasın somut temsilcileridir.
Zaman içinde gelişen olaylar göçler ve savaşlar kentin demografik yapısını radikal biçimde değiştirmiş, belleğinde derin izler bırakmıştır. Buna karşın, Eski Van şehri büyük ölçüde yıkılmış ve kentsel hafıza mekânı olarak işlevini kaybetmiştir.
Kültürel açısından Van, yalnızca taş yapılardan değil; aynı zamanda kültürel birikimlerden oluşan bir kenttir. Van kedisi, otlu peyniri, halıları, dengbêjlik geleneği ve halk şenlikleri kentin kültürel hafızasının canlı unsurlarıdır. Bunun yanında, depremler, zorunlu göçler ve siyasi baskılar kentin toplumsal belleğinde önemli travmalar yaratmıştır. Bu travmaların görünür kılınması ve anı mekânları aracılığıyla toplumsal uzlaşıya katkı sunulması gerekmektedir.
Kentsel hafıza, mekânların sürekliliğiyle yakından ilişkilidir. Van’da hızlı betonlaşma ve kimliksiz yapılaşma, yerel mimari dokuyu zayıflatmıştır. Geleneksel taş yapılar, avlulu evler ve mahalle kültürü giderek yok olmaktadır. Oysa iklim koşulları ve yerel malzemelerle uyumlu mimari çözümler hem enerji verimliliği hem de hafızanın korunması açısından önemlidir. Kamusal alanların, meydanların ve parkların sadece fiziki boşluklar değil, kolektif belleğin taşıyıcı mekânları olarak tasarlanması gerekmektedir.
Günümüzde kent hafızasının korunmasında dijital yöntemler kritik rol oynamaktadır. Van’da kurulacak bir “Kent Bellek Merkezi” aracılığıyla fotoğraflar, sözlü tarih kayıtları, belgeler ve kişisel hikâyeler arşivlenebilir. Üniversiteler, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşlarının iş birliğiyle dijital arşivler oluşturularak kentin hafızası gelecek kuşaklara aktarılabilir.
Sonuç olarak Van, tarihsel ve kültürel birikimiyle hafızası zengin bir kenttir.
Ancak bu hafızanın korunması, görünür kılınması ve gelecek kuşaklara aktarılması için sistematik politikalara ihtiyaç vardır.
Bu doğrultuda;
-Tarihsel mirasın korunmasına yönelik restorasyon ve arkeopark projeleri,
-Kültürel belleği yaşatacak festivaller, müzeler ve sözlü tarih çalışmaları,
-Toplumsal travmaları görünür kılacak anı mekânları,
-Yerel mimariyi referans alan sürdürülebilir kentsel planlama,
-Dijital arşiv ve bellek merkezleri,
Van’ın “hafızası olan bir kent” olarak geleceğe taşınması için temel adımlardır.
